روایات کرم‌دندان در پرتوی کاوش‌های اعتبارسنجی و اسطور‌ه‌شناسی

علی امیری
یحیی میرحسینی

دریافت فایل pdf مقاله:

چکیده:

وجود کرم دندان و راهکارهای پیشگیری و ازاله آن، یکی از انگاره‌های کهن طبی و باورهای عامیانه (فولکلوریک) بوده است. در متون حدیثی، مشخصاً دو روایت به پیشوایان دینی منتسب شده که در آن، به کرم دندان اشاره رفته است. این روایات در سال‌های اخیر، مورد توجه محافل حدیث‌شناسی و تاریخ‌پزشکی قرار گرفته است.
در این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکردی تاریخی و اسطوره‌شناختی، ابتدا انگاره کرم دندان در تاریخ پزشکی به بحث گذاشته شده و آنگاه با تخریج احادیث مربوطه، به فهم این روایت در طول تاریخ پزشکی، از جمله تطبیق کرم دندان به باکتری‌های فاسدکننده دندان اشاره شده و در نهایت، اعتبار روایات از جهت منابع و اسناد مورد مداقه قرار گرفته است.

در منابع روایی منسوب به امامیه، مشخصاً دو حدیث به صورت صریح به انگاره کرم دندان و نحوه درمان آن، اشاره دارد. در یک روایت، رقیه‌ای برای التیام درد ناشی از کرم دندان و در دیگری دستورالعملی جهت خروج کرم دندان توصیه شده است. این دو روایت در سال‌های اخیر، به شدت رواج پیدا کرده است. قدیمی‌ترین منبع بازتاب آن، کتاب طب الصادقین(ع) است که اخیراً تصحیح و به چاپ رسیده است. دو حدیث مذکور، در مکارم الاخلاق طبرسی و طب الائمه(ع) منسوب به ابنا بسطام نیز به ثبت آمده است. هر سه مصدر فاقد اعتبار لازم هستند و نمی‌توان به متفردات روایی این منابع اعتماد و استناد کرد. افزون بر آن، این دو روایت فاقد هرگونه سند و طریق مشخص به معصومین(ع) است که در جای خود، اشکال بسیار مهمی در اعتبارسنجی محسوب می‌شود. اما مهمترین مشکل این روایات، به محتوا و مضمون آنها بازمی‌گردد که خلاف واقعیت و مغایر با قطعیات حسی و مسلمات قطعی علم تجربی است و بر این اساس، نمی‌تواند از معصومین(ع) صادر شده باشد. با توجه به مجموع شواهد و قرائن منبعی، سندی و متنی، احادیث کرم دندان فاقد اعتبارند و هیچ‌گونه انتساب موجهی به معصومین(ع) نداشته و نمی‌توان به عنوان سنت به آن عمل کرد. احتمال می‌رود پیدایی این احادیث، ناشی از تبدیل سخن طبیبان و تجربه‌های شخصی به روایت باشد.

دریافت فایل pdf مقاله:

ارجاع صفحه مقاله در سایت مجله پژوهشی «کتاب قیم»: https://kq.meybod.ac.ir/article_3750.html